Het Vijlenerbos (Villenderboesch)

Het hoogst gelegen bos van Nederland. K aart Vijlenerbos

De Vijlenerbossen, gelegen in zuidoost Limburg, maken deel uit van een aaneengesloten bosgebied van ongeveer 3.000 hectaren gelegen in Nederland, Belgi en Duitsland. Het Nederlandse deel van dit gebied beslaat ruim 600 hectaren. Hier liggen bossen met plaatselijke namen als het Preusbos, Schimperbos, Malensbos, Kerperbos, Vijlenerbos en Elsetterbos. Het is een heuvelachtig gebied met als hoogste punt het drielandenpunt bij Vaals dat 322,50 meter boven NAP ligt. NAP staat voor Normaal Amsterdams Peil, de gemiddelde waterhoogte bij Amsterdam. Ter vergelijking: het meest westelijke deel van de bossen ligt slechts 150 meter boven NAP. In de Vijlenerbossen treft u een uiterst gevarieerde planten- en dierenwereld aan. Tel hierbij op de aanwezigheid van reuzen keien, holle wegen en de diverse mooie vergezichten dan is niet moeilijk te begrijpen waarom dit gebied zo aantrekkelijk is voor recreanten.

Ontstaansgeschiedenis

De jaren vr Christus.

Opgravingen maken duidelijk dat er in dit gebied al rond 3000 voor Christus mensen leefden in de vorm van grafheuvels. De eerste bewoners gebruikten het hout uit de bossen als brandhout en voor het maken van huisraad en gereedschappen. Ongeveer 50 jaar voor Christus kwamen de Romeinen naar dit gebied. Zij hadden nogal wat hout nodig voor het bouwen van hun riante villa's. Een grootscheepse kap van de toenmalige bossen was het gevolg.

Na 1319.

Vanaf 1319 is er weer een goed zicht op de geschiedenis van dit gebied. Vooral over het Vijlenerbos, het Malensbos, het Elsetterbos, het Kerperbos en over het Holsetterbos is veel bekend. Opvallend is dat het Holsetterbos gemeenschappelijk bezit van kapgerechtigden is gebleven. Hier wordt dan ook nog steeds jaarlijks hakhout gekapt. De overige bossen, waar ook altijd hakhoutexploitatie heeft plaatsgevonden, zijn vanaf 1940 door Staatsbosbeheer grotendeels opnieuw aangeplant. Die aanplant betreft vooral loofhoutsoorten die van nature in deze bossen thuishoren. Grote stukken natuurbos met fraaie oude bomen kunt u onder andere in het Elzetterbos, het Kerperbos en het Schimperbos vinden.

Vele soorten planten en dieren.

De bosbodems verschillen sterk van samenstelling waardoor een opvallend afwisselende begroeiing is ontstaan. Bovenaan de hellingen en op de plateaus vinden we bomen die op arme bodem goed kunnen gedijen zoals de eik en de berk. Op lager gelegen gebieden staan vooral bomen die een rijkere bodem nodig hebben: beuk, haagbeuk, es en ook zoete kers. In de struiklaag ziet u de hazelaar, de gelderse roos, de hulst, de bergvlier, wilde mispel en de wilde kruisbes.

Kruiden.

Opvallend is ook de kruidenrijkdom. Kruiden staan bekend om hun geneeskrachtige werking en hun geur. In kruidenlaag van het bos vindt u de gewone soorten zoals de bosbes, adelaarsvaren en de braam, maar ook de meer bijzondere soorten. Het naar ui ruikende daslook is in het wild bijvoorbeeld een heuse beschermde inheemse soort. Andere bijzondere soorten zijn: lieve vrouwe bedstro, witte veldbies, eenbes en orchideen.

Dieren.

Naast de 'gewone' zoogdieren zoals het ree, de haas en het konijn komen we in de bossen ook de meer bijzondere soorten tegen zoals marter, bunzing, vos, wezel, hermelijn en das. Dassen wonen in een zelf gegraven burcht met een uitgebreid gangenstelsel en meerdere in- en uitgangen. De grote verscheidenheid aan houtsoorten en de combinatie van nieuw aangelegde bossen naast oude natuurlijke bossen zorgen voor een soortenrijke vogelstand. Roofvogels zoals de havik, de buizerd en de torenvalk kunt u overdag zien als u geconcentreerd het luchtruim afspeurt. De bosuil, de ransuil en de steenuil zijn daarentegen nachtdieren. Ook verschillende soorten zangvogels zijn goed vertegenwoordigd.

Geologie.

Vuursteen

In dit gebied komen de oudste bodemafzettingen van Nederland aan of dicht aan de oppervlakte. Voorbeelden zijn de formatie van Vaals (Vaalser groenzand) en de formatie van Gulpen (Gulpens krijt). Tijdens het tertiair (de derde periode van de aardgeschiedenis) is een groot deel van de kalksteen langzaam vergaan door weersinvloeden. Uit de verweerde kalksteen resteerde een vuursteenrijk oplossingsresidu, vuursteeneluvium genoemd. Dit vuursteeneluvium is op meerdere plaatsen aan de oppervlakte te zien.

Orgelpijpen

Interessant om te zien zijn de orgelpijpen. Dit betreft karstverschijnselen (een geologische term die te maken heeft met grotvorming en aanverwante verschijnselen). In de zachte kalksteen (het Gulpense krijt) ontstaan ten gevolge van oplossing diepe trechtervormige holten die door instorting zijn opgevuld met materialen uit bovenliggende lagen. De vakterm voor orgelpijpen die op die manier zijn ontstaan, is doline's.

Reuzenkeien

In het tertiair was het vaak warm en vochtig. Hierdoor was er een grote afvoer van kiezelzuur. Het zand ging door inwerking van dit kiezelzuur aaneenklitten; het kiezelzuur werkte als een soort cement. De grote zandstenen zoals de indrukwekkende reuzenkeien langs de Epenerbaan zijn op deze manier ontstaan.

Uitgezette wandelroutes in de Vijlenerbossen.

Algemeen

De Vijlenerbossen zijn een afwisselend wandelgebied. Staatsbosbeheer heeft in dit gebied een aantal wandelroutes uitgezet. Voor ruiters zijn er een aantal aparte ruiterpaden. En voor mountainbikers aparte mountainbikeroutes (bordjes met driehoek en twee wielen eronder). In deze folder geven we een korte beschrijving van de uitgezette wandelroutes. Maar eerst graag nog even aandacht voor de volgende twee punten: Honden moeten aan de lijn gehouden worden op basis van de algemene politieverordening van de gemeenten waarin deze bossen gelegen zijn. Alle routes zijn rondwandelingen. Dit betekent dat u ze in twee richtingen kunt lopen en dat u altijd weer bij het startpunt uitkomt.

 

Elzetterbosroute (Rood, 3,5 km) Kaart Vijlenerbos

In het Elsetterbos is nog veel natuurlijke begroeiing aanwezig. Het zijn vooral de oude berken, eiken, kersen en essen die het bos een aparte sfeer geven. Ook groeien hier de wilde appel en de wilde mispel en op enkele plaatsen de hulst. De hellingen in deze route gaan stevig omhoog en geven prachtige doorkijkjes. Een beeld dat extra versterkt wordt door een tapijt van varens dat in alle schakeringen groen het zonlicht terugkaatst dat door de boomkronen valt.

Vijlenerbosroute (Geel, 4 km) Kaart Vijlenerbos

De route voert u door het eigenlijke Vijlenerbos. Vooral de verrassende overgang van het lommerrijke bos naar het open veld springt in het oog. Vijlen, waar zich de hoogst gelegen kerk van Nederland bevindt, is een echt plaatje. De route brengt u in het westen langs een terrein met oude vuursteengroeven. In de vijftiger jaren werd hier vuursteen gewonnen voor de fundering van wegen. De vuursteengroeven doen nu dienst als dagrecreatieterrein. Waar deze route de Zevenwegenroute raakt, komen er daadwerkelijk zeven wegen samen. Een dikke eik met een leeftijd van meer dan driehonderd jaar, markeert deze bijzondere plek.

Zevenwegenroute (Blauw, 4,2 km) Kaart Vijlenerbos

En van de zeven wegen is een voor Zuid-Limburg zo karakteristieke holle weg. Holle wegen ontstaan door afstromend water dat de kortste weg van de plateaus naar het dal zoekt. Ook de mensen maakten van deze 'natuurlijke' weg gebruik. Door het water en de mensen werd het pad uitgehold tot een weg met aan beide kanten steile bermen. Deze holle weg loopt vanaf Cottessen in het zuiden omhoog over het zogenoemde zevenwegenpunt. Vervolgens gaat de weg opnieuw het dal in richting Vijlen. Deze route voert u langs een stuk met oude naaldbomen. Er staan Europese lariksen, douglasbomen, fijnsparren en sitkasparren. Zelfs de in Nederland vrij zeldzame weymouthdennen zijn hier te vinden. Een heus zoekplaatje voor de natuurlielhebber. Verder voert de route u door een oud, natuurlijk loofbos.

Kerperbosroute (Groen, 5,2 km) Kaart Vijlenerbos

Ongeveer vijftig meter van het pad af kunt u een verzameling reuzenkeien zien. Ze lijken een beetje op een hunebed (prehistorisch graf gebouwd met grote stenen). Maar deze reuzenkeien zijn niet het werk van mensen. De stenen zijn tussen de 10 en 50 miljoen jaar geleden door de natuur gevormd uit zand, water en kiezelzuur. Ziedaar de achtergrond van de ter plaatse gegroeide stenen. Ook deze wandeling biedt prachtige vergezichten zoals uitzicht op de statige hoeve Einrade, het plaatsje Holset en de in Duitsland gelegen 'Sneeuwberg'.

Malensbosroute (Rood, 3 km) Kaart Vijlenerbos

Een korte route die u over het plateau van het Malensbos voert. Doordat er niet veel hoogteverschillen bij deze wandeling zijn, is dit een geschikte route voor rolstoelgebruikers en mensen met kinderwagens.

Herenhouwroute (Wit, 5,5 km) Kaart Vijlenerbos

Al heel lang geleden waren deze gebieden bewoond. De toenmalige bewoners leefden in de dalen en begroeven in de oertijd hun doden halverwege de hellingen, daar waar het silhouet van de heuvels zich tegen de hemel aftekende. De graven werden opgebouwd met vuursteen en grond en hadden de vorm van een koepel. Zo contrasteerden ze duidelijk met de hemel waardoor ze overdag altijd te zien waren. Twee van dergelijke koepelgraven komt u tijdens deze route tegen. Ze zijn inmiddels onderzocht en daarna in oorspronkelijke staat teruggebracht. Van n graf heeft men een klein gedeelte weggelaten om de oorspronkelijke opbouw te laten zien is. De meest oostelijke weg op deze route is een holle weg, mooi om doorheen te wandelen. Tot slot ook op deze route een aantal vergezichten zoals het uitzicht op kasteel Vaalsbroek, de stad Vaals en een gedeelte van Duitsland. En aan de andere kant het Belgische gedeelte van het Geuldal.

Twee grenswandelingen

Driestenenroute (Rood, 5 km) Kaart Vijlenerbos

Dit is een wandeling over Nederlands en Belgisch gebied. De route voert langs de drie stenen (drielandenpunt) en langs de Duitse grens. Let eens op de oude grenssteen met wapen. Kenmerkend voor deze route zijn de hoogteverschillen (van 240 tot 322 meter boven NAP) en de in het oog springende vergezichten. Bijzonder is het uitzicht op het zogenoemde 'bokkenbosje'. Dit is de kruin van een steile heuvel; een stuk historische grond waar in de tijd van Karel de Grote recht werd gesproken. Verder komt u bij het voormalige douanekantoor gelegen aan de grensovergang Wolfhaag.

Drielandenroute (Geel, 4,5 km) Kaart Vijlenerbos

De laatste route in deze folder brengt u in de drie landen die op de Vaalserberg samenkomen. Veel hoogteverschillen en vergezichten. Het uitzicht op Aken is absoluut de moeite waard. Bij helder weer is het zelfs mogelijk dat u in de verte het Eifelgebergte ziet liggen. Op deze route ligt op Belgisch gebied de spoorlijn Luik-Vise-Aken die even verder door een tunnel van 1300 meter lang onder de Vaalserberg doorgaat.

Informatie over wandelroutes en recreatieve mogelijkheden De acht wandelroutes in deze folder zijn aangegeven op wandelkaarten die verkrijgbaar zijn bij plaatselijke VVV-kantoren. Wilt u zelf iets ondernemen in de bossen zoals een dropping of een speurtocht, neem dan contact op met Staatsbosbeheer Zuid-Limburg: Gerendal 7, 6305 PA Schin op Geul. Telefoon: 043-459 24 69 Staatsbosbeheer wenst u een prettig verblijf op haar terreinen. (Deze text is overgenomen uit de brochure De Villenderboesch een uitgave van Staatsbosbeheer)

Gratis wandeling met boswachter Sjeng Jehae.